Wolemba: Mtolankhani Wathu
Mabanja osauka akupitirira kukumana ndi mavuto opeza chakudya pamene mitengo ya chimanga yakwera ndi 7 pa 100 m’mwezi wa Okutobala 2026, pomwe dziko lino layamba kulowa m’nyengo yosowa chakudya.
Mu lipoti lake laposachedwa la msika wa chimanga ku Malawi, bungwe la International Food Policy Research Institute (IFPRI) lati mtengo wapakati wa chimanga m’dziko lonse wakwera kuchoka pa K1,001 pa kilogalamu imodzi sabata yomaliza ya mwezi wa Seputembala kufika pa K1,072 sabata yomaliza ya mwezi wa Okutobala.
Lipotili lati mitengo ya chimanga yakwera m’misika yonse yomwe bungweli limayang’anira.
Kukweraku kwachitika pa nthawi imene mabanja ambiri akuyamba kutha kwa chimanga chomwe anasunga kuchokera ku zokolola zawo, moti akudalira kwambiri misika kuti apeze chakudya cha tsiku ndi tsiku.
Kwa mabanja amene amadalira ndalama zosapezeka nthawi zonse komanso ntchito za masiku ochepa, kukwera kwa mitengo ngakhale pang’ono kungawachititse kuchepetsa chakudya chimene amagula kapena kusiya kugula zinthu zina zofunika pamoyo.
IFPRI yati mitengo ya chimanga yapitirira mtengo wochepera wa K900 pa kilogalamu imodzi umene boma linakhazikitsa kuti alimi azigulitsira chimanga chawo (minimum farmgate price) m’misika yonse yomwe bungweli limayang’anira, kupatulapo misika isanu mwa isanu ndi umodzi ya m’Chigawo cha Kumpoto.
Izi zikusonyeza kuti alimi ambiri a m’Chigawo cha Kumpoto amene anagulitsa chimanga chawo mwezi wa Okutobala ayenera kuti anachigulitsa pamtengo wotsika kuposa umene boma linakhazikitsa.
Katswiri wa zaulimi, Leonard Chimwaza, wanena kuti kukwera kwa mitengoku kwachitika chifukwa cha kuchepa kwa chimanga pamsika pomwe kufunika kwake kukupitirirabe kukwera, makamaka pa chakudya cha anthu komanso ziweto.
Chimwaza wachenjeza kuti mitengo ingapitirire kukwera pamene nyengo yosowa chakudya ikupita patsogolo komanso mabanja akudalira kwambiri kugula chimanga m’misika.
Iye wati kuchedwa kwa thandizo la chakudya kungawonjezere mavutowa.
“Izi zikuphatikizapo chiopsezo cha mvula ya El Niño yomwe ikuyembekezeka, yomwe ingachititse kuti chimanga chisakolole bwino chifukwa cha kuchepa kwa madzi m’nthaka, makamaka m’madera amene amakhala pachiwopsezo cha kusowa kwa chakudya,” watero Chimwaza.
Iye wati pakufunika kulimbikitsa ulimi wothirira kuti uthandizire zokolola za m’nyengo ya mvula, kulimbikitsa ulimi wa mbewu zosiyanasiyana komanso kuweta ziweto, komanso kuonetsetsa kuti nkhokwe ya chimanga ya boma ikuyang’aniridwa bwino.
Mkulu woona za kayendetsedwe kabwino ka chuma ku bungwe la Centre for Social Concern, Agnes Nyirongo, wanena kuti kukwera kwa mitengo ya chimanga kukuwonjezera mavuto kwa mabanja opeza ndalama zochepa.
Iye wati: “Kwa mabanja akumidzi amene amadalira ntchito za ganyu, angakakamizidwe kuchepetsa chakudya chimene amadya komanso kusiya kudya zakudya zosiyanasiyana chifukwa ndalama zawo zosadalirika tsopano zikugula chimanga chochepa poyerekeza ndi kale.”
Pakadali pano, nthambi yoona ngozi zogwa mwadzidzi ya DoDMA yanena kuti ikukonzekera kuonetsetsa kuti pakhale chimanga chokwanira komanso thandizo kwa mabanja omwe ali pachiwopsezo pa nyengo yosowa chakudya ya chaka cha 2026/27, yomwe iyambira mwezi wa Okutobala mpaka Marichi.
Mneneri wa DoDMA, Lucy Bandazi, wanena kuti dongosolo lawo lokonzekera nyengoyi likufuna matani 440,000 a chimanga.
Iye wati ntchito yogula chimanga komanso kudzazanso nkhokwe ya chakudya ya boma ikupitirirabe, zomwe zikusonyeza kudzipereka kwa boma pa nkhani ya chitetezo cha chakudya.
Komabe, Bandazi wati dongosolo lalikulu lothana ndi mavuto omwe angabwere chifukwa cha El Niño likukumana ndi kusowa kwa ndalama zokwana K324 biliyoni, zomwe zikuyimira 72.32 pa 100 ya ndalama zonse zofunika.
Iye wafotokoza kuti ndalamazi zikukhudza ntchito zonse zothana ndi mavutowa, osati za chilala chokha.
Ngakhale kuti kugawa komaliza kwa ndalamazi kunali kusanamalizidwe, DoDMA yakhazikitsa njira zina zodzitetezera, kuphatikizapo kupereka ndalama kwa mabanja omwe akhudzidwa komanso kugawa chakudya m’njira zina.
Bungwe la World Food Programme (WFP), mu lipoti lake la mwezi wa Ogasiti 2026 lokhudza momwe ntchito zake zilili ku Malawi, linanena kuti likukonzekera kupereka thandizo la chakudya kwa anthu 600,000 m’maboma anayi a m’Chigawo cha Kumwera pa nyengo yosowa chakudya imeneyi.
Komabe, bungweli likukumananso ndi kusowa kwa ndalama zokwana K29.9 biliyoni kuti likwaniritse ntchito zake.
Kumbali ina, bungwe la Integrated Food Security Phase Classification (IPC) komanso Malawi Vulnerability Assessment Committee (MVAC) akulosera kuti anthu 2.6 miliyoni, omwe akuimira 14 pa 100 ya anthu omwe anafufuzidwa, adzakumana ndi vuto lalikulu la kusowa kwa chakudya, lomwe lili pa mlingo wachitatu (IPC Phase 3).
Vutoli likuyembekezeka kuchitika pakati pa mwezi wa Okutobala 2026 ndi Marichi 2027.
Mabanja omwe akhudzidwa akuyembekezeka kuvutika kupeza chakudya chokwanira pa zosowa zawo za tsiku ndi tsiku pamene chimanga chomwe anasunga chikutha komanso mphamvu yawo yogula chakudya ikuchepa chifukwa cha kukwera kwa mitengo.
